Bưởi

Cây bưởi (tên khoa học Citrus maxima, đồng nghĩa Citrus grandis) là cây ăn quả thân gỗ họ Cam (Rutaceae), gốc Đông Nam Á, lá to xanh bóng, hoa trắng thơm và cho trái lớn nhất trong các loại cây có múi. Cây hợp trồng ở sân vườn, khoảng sân có đất trước nhà hoặc trong chậu thật lớn trên sân thượng có nắng cả ngày; chậu bưởi có trái chưng Tết cũng là một kiểu chơi được ưa chuộng.

Trồng bưởi là chuyện tính bằng năm: cây cần vài mùa dựng tán rồi mới cho trái đều, và trái bưởi thường nặng cả ký nên cành, chậu, cả sàn nhà đều phải gánh được. Vì vậy có hai việc nên quyết ngay từ đầu: chọn chỗ đủ nắng, đủ rộng cho một cây sẽ lớn nhiều năm; và mua cây chiết hoặc ghép đúng giống thay vì gieo hạt.

Cây bưởi là cây gì?

Bưởi là loài Citrus maxima (Burm.) Merr., họ Cam. Danh pháp Citrus grandis, vẫn gặp nhiều trong sách tiếng Việt, nay được POWO – cơ sở dữ liệu thực vật của Kew (Anh) – coi là tên đồng nghĩa. Theo PROSEA (bộ tài liệu tài nguyên thực vật Đông Nam Á), bưởi trồng ngoài đất cao 5–10 m, có khi tới 15 m, ưa vùng nhiệt đới đất thấp nóng quanh năm như TP.HCM.

Các giống bưởi hay gặp ở TP.HCM:

• Bưởi da xanh: gắn với Bến Tre, vỏ vẫn xanh khi chín, ruột hồng, múi ráo.

• Bưởi Năm Roi: đặc sản vùng Bình Minh (Vĩnh Long), trái hình quả lê, vỏ vàng xanh.

• Bưởi đường lá cam: giống tiêu biểu của vùng bưởi Tân Triều (Đồng Nai).

• Bưởi Diễn: giống miền Bắc, trái chín vỏ vàng; chậu bưởi Diễn có trái cũng được chở vào TP.HCM bán dịp Tết (VTC News, 2018).

Theo World Agroforestry, hạt bưởi chỉ có một phôi hình thành từ thụ phấn, nên cây gieo hạt không giống hệt cây mẹ, có thể mọc gai dài tới 5 cm và thường cho trái kém. Vì vậy cây bưởi giống bán ra gần như đều là cây chiết hoặc ghép.

Nhận biết cây bưởi thế nào?

• Lá to, cuống có cánh rộng: lá dày như da, dài khoảng 5–20 cm, xanh đậm bóng; cuống lá loe thành "cánh" rộng như chiếc lá nhỏ đính ở chân lá.

• Hoa trắng to, thơm đậm: hoa trắng ngà 4–5 cánh dày, giữa là chùm nhị trắng với bao phấn vàng, mọc đơn lẻ hoặc thành chùm.

• Trái lớn nhất họ Cam: theo Vườn thực vật Nhiệt đới Quốc gia Hoa Kỳ (NTBG), trái rộng 10–30 cm, vỏ dày 1,25–2 cm, ruột 11–18 múi; vỏ chín xanh hoặc vàng, ruột trắng, hồng hay đỏ tùy giống.

Dễ nhầm với cây nào?

• Cây tắc: cây con dễ lẫn vì cùng lá bóng, cuống có cánh, nhưng cánh lá bưởi to bản hơn hẳn và phiến lá to, dài hơn lá tắc nhiều. Tắc là cây bụi, chậu thường chỉ cao chừng một mét, trái cỡ 3 cm – gọn đủ để đặt ban công, còn bưởi cần sân thượng hoặc sân vườn.

• Cây chanh tứ quý và cây chanh vàng Mỹ: lá nhỏ, trái chỉ cỡ nắm tay trở xuống, vỏ mỏng; trái bưởi to gấp nhiều lần, bổ ra có lớp cùi trắng dày.

Cây bưởi có tác dụng gì?

• Trái ăn tại nhà: cây khỏe cho trái theo nhiều đợt; vỏ dày nên trái để được khá lâu.

• Bóng mát, cảnh quan: tán xanh quanh năm, hợp sân vườn, khuôn viên biệt thự; mùa hoa thơm cả góc sân.

• Hoa, lá, vỏ trong sinh hoạt: nhiều nhà dùng lá, vỏ bưởi nấu nước gội cho thơm tóc – đây là thói quen dân gian, không phải bài thuốc.

• Chưng Tết: chậu bưởi trĩu trái được bày ở phòng khách, sảnh công ty. Theo VnEconomy (2021), nhiều chậu bưởi cảnh ở Văn Giang (Hưng Yên) được ghép thêm trái từ khoảng tháng 7–8 cho đủ trái vào Tết, nên không phải trái nào trên chậu cũng tự đậu.

Nên trồng cây bưởi ở đâu?

Bưởi cần nắng chiếu thẳng từ 6 tiếng mỗi ngày trở lên, đất thoát nước nhanh và đủ chỗ cho tán xòe rộng trong nhiều năm. Thiếu nắng, cây vẫn xanh nhưng ít hoa, trái đậu thưa.

• Sân vườn, khuôn viên: chỗ bưởi lớn khỏe và bền nhất; trồng cách tường nhà, bể nước ngầm vài mét vì tán và rễ cây trưởng thành lan rộng.

• Sân thượng nhà phố: đặt chậu sát cột hoặc trên dầm, kê chân cho đáy chậu cách sàn. Chậu bưởi lớn chứa đất ướt có thể nặng hàng trăm ký, nên hỏi người có chuyên môn về tải trọng sàn và chống thấm trước khi đặt.

• Không hợp: ban công chung cư (thiếu nắng, chật, giới hạn tải – trồng tắc hoặc chanh hợp hơn) và góc trũng đọng nước mưa, nơi rễ bưởi úng vài ngày là dễ thối rễ, chảy gôm.

Định đặt chậu bưởi trên sân thượng? Chụp toàn cảnh mặt sàn, chỗ có cột hoặc dầm, ghi lại khoảng trống rồi nhắn Zalo 0394 107 309; vườn sẽ góp ý miễn phí cỡ cây, cỡ chậu hợp với chỗ đó.

Cây bưởi có ý nghĩa gì ngày Tết, Trung thu?

Trái bưởi tròn đầy, nhiều múi xếp khít quanh một lõi nên trong văn hóa Việt thường gợi hình ảnh sum vầy, đông đủ. Bưởi có mặt trên mâm ngũ quả ngày Tết và quen thuộc trong mâm cỗ Trung thu – nhiều nhà ở miền Bắc còn tỉa múi bưởi thành chú chó bông cho trẻ nhỏ. Một chậu bưởi trĩu trái chưng Tết vì thế mang lời chúc năm mới đủ đầy; đó là mong ước gửi vào loại trái quen thuộc, còn cây sai trái hay không vẫn nhờ nắng, nước và công chăm.

Cây bưởi hợp mệnh gì, tuổi nào?

Người chọn cây theo ngũ hành thường xét bưởi theo màu tán lá – thứ có quanh năm, kể cả những năm cây chưa ra trái. Lá xanh đậm thuộc hành Mộc, nên bưởi được xem là hợp:

• Mệnh Mộc (sinh năm 1972, 1973, 1980, 1981, 1988, 1989, 2002, 2003).

• Mệnh Hỏa, hành được Mộc nuôi dưỡng (sinh năm 1978, 1979, 1986, 1987, 1994, 1995).

Khi cây đã có trái, các giống chín vỏ vàng như Năm Roi, bưởi Diễn mang thêm sắc Thổ, nên chậu bưởi Tết còn được người mệnh Thổ (1976, 1977, 1990, 1991) và mệnh Kim (1984, 1985, 1992, 1993) ưa chuộng. Ai cũng trồng bưởi được – đây chỉ là nét văn hóa. Nếu muốn chọn màu chậu theo người nhận: men xanh lá hợp người mệnh Mộc, gốm đỏ gạch hợp người mệnh Hỏa; còn xi măng đá mài xám (sắc Kim) hay nâu đất (sắc Thổ) thì vừa bền vừa nặng chân, đỡ đổ khi sân thượng lộng gió.

Cách trồng và chăm sóc cây bưởi ở TP.HCM

Cây bưởi trồng bao lâu thì có trái?

Gieo từ hạt, bưởi phải chờ 6–8 năm mới bói trái (PROSEA). Cây chiết, ghép mang sẵn "tuổi" của cây mẹ nên nhanh hơn nhiều nhưng vẫn cần thời gian dựng tán: quy trình trồng bưởi Diễn của Viện Nghiên cứu Rau quả (2011) coi năm thứ 1–3 sau khi trồng là thời kỳ kiến thiết cơ bản, khi cây chưa cho quả. Từ lúc hoa nở tới khi hái mất thêm khoảng 7–10 tháng (PROSEA); một công trình đăng trên Tạp chí Khoa học Đại học Cần Thơ lấy mốc thu hoạch bưởi da xanh khoảng 7 tháng, Năm Roi khoảng 6 tháng sau khi hoa rụng cánh.

Những năm đầu chưa có trái, chăm thế nào?

Giai đoạn chưa có trái quyết định cây sau này sai trái hay không:

• Nuôi tán trước: bón theo từng đợt đọt và giữ đọt non sạch sâu – mỗi lứa cành hôm nay là chỗ mang trái vài năm sau.

• Ngắt hoa bói: cây mới trồng một, hai năm đã trổ hoa thì nên ngắt bớt hoặc ngắt hết để cây dồn sức lớn; để trái quá sớm, cây chậu dễ còi, tán thưa.

• Tạo khung tán: bấm ngọn khi cây cao 45–50 cm cho ra 3–4 cành chính (Viện Nghiên cứu Rau quả), các năm sau tỉa cho tán tròn đều, thoáng giữa.

• Lên chậu từ từ: rễ kín chậu mới nâng cỡ; trồng cây nhỏ vào ngay chậu quá to, phần đất thừa lâu khô nên rễ dễ úng.

Nên chọn cây chiết hay cây ghép?

• Cây chiết: cách nhân giống bưởi phổ biến nhất ở Đông Nam Á (PROSEA); đúng giống, tán thấp và xòe nên hợp trồng chậu. Cây không có rễ cọc, khi tán lớn cần cọc chống hoặc dây neo nếu đặt nơi lộng gió.

• Cây ghép: mắt ghép giống tốt trên gốc bưởi khỏe, rễ cọc ăn sâu, hợp trồng xuống đất.

Ánh sáng và mùa ra hoa

Càng nhiều nắng, tán càng ra đọt dày và nhiều hoa. Ở vùng nhiệt đới, bưởi ra hoa theo các đợt đọt mới, khoảng 2–4 đợt mỗi năm, đợt chính thường bung sau những cơn mưa đầu mùa (PROSEA). Nhiều nhà vườn miền Tây xiết nước một thời gian rồi tưới lại để cây ra hoa đồng loạt; cây chậu không nên bắt chước vì chậu khô rất nhanh, cây dễ rụng lá, suy yếu.

Tưới chậu bưởi lớn thế nào cho đúng?

Chậu bưởi to chứa nhiều đất, lớp mặt có thể khô trắng dưới nắng sân thượng trong khi phần dưới vẫn ẩm. Thay vì nhìn mặt đất, hãy cắm que tre sâu chừng 10 cm rồi rút lên: chỉ khi đoạn 3–5 cm trên cùng đã khô hẳn mới tưới.

• Tháng nắng (khoảng tháng 12 đến tháng 4): tán lớn thoát hơi nước nhiều, chậu ngoài trời thường phải tưới mỗi sáng, tưới chậm đến khi nước rỉ ra lỗ đáy. Phủ rơm hoặc mụn dừa trên mặt chậu cho đỡ bốc hơi, chừa trống một vòng quanh gốc.

• Tháng mưa (khoảng tháng 5 đến tháng 11): khối đất lớn giữ nước lâu, tuần mưa đều gần như không cần tưới thêm. Việc chính là giữ lỗ thoát thông – rễ bưởi dễ mọc bít lỗ đáy – và kê chậu cao khỏi sàn.

• Lúc nuôi trái non: giữ ẩm đều; để chậu khô kiệt vài ngày rồi tưới ồ ạt là cách nhanh nhất làm trái non rụng.

Đất, chậu và phân cho bưởi trồng chậu

• Đất: pH thích hợp khoảng 5,5–6,0 (Viện Nghiên cứu Rau quả). Chậu bưởi lớn nên dùng nhiều đất thịt nhẹ hoặc đất phù sa đã phơi hơn chậu hoa thông thường, trộn thêm trấu hun, mụn dừa đã xả chát và phân hữu cơ hoai – khối đất đủ nặng giữ cây khỏi đổ, giữ ẩm lâu mà vẫn tơi.

• Chậu: cây giống bắt đầu với chậu miệng khoảng 50–60 cm; khi rễ kín, chuyển lên chậu 70–80 cm hoặc nửa thùng phuy nhựa. Đáy khoan nhiều lỗ thoát, lót lưới cho đất khỏi trôi.

• Phân: quy trình bưởi Diễn chia phân cho cây chưa có trái làm khoảng 4 lần mỗi năm (tháng 2, 5, 8, 11); cây đã cho trái bón theo 3 mốc: trước khi ra hoa, lúc nuôi trái và sau thu hoạch. Trồng chậu thì chia liều nhỏ, rải theo vành chậu cách gốc chừng một gang tay rồi tưới cho phân tan.

Tỉa cành, tỉa trái để trái bưởi to

• Sau mỗi lứa thu hoạch: bỏ cành khô, cành bệnh, cành vượt mọc thẳng đứng và cành đan chéo cho tán thoáng, ít sâu.

• Tỉa trái: mỗi chùm chỉ giữ một, hai trái tròn đều, cuống mập; cây trong chậu 70–80 cm chỉ nên nuôi vài trái mỗi vụ – ít trái mà to, ngọt vẫn hơn nhiều trái nhỏ mà cây kiệt sức.

• Đỡ cành mang trái: trái lớn dần kéo cành trĩu xuống; chống cọc hoặc treo dây lên khung để cành không nứt gãy.

• Bao trái: khi trái còn nhỏ, đã qua đợt rụng sinh lý, bao túi chuyên dụng để hạn chế sâu đục vỏ trái, ruồi vàng và côn trùng chích hút.

Chăm chậu bưởi chưng Tết

Chậu bưởi Tết thường mang nhiều trái nặng trên một bầu rễ nhỏ, nên những ngày chưng hãy để nơi sáng, thoáng, chỉ vào phòng máy lạnh vài ngày chính Tết. Qua Tết, đem chậu ra nắng, gỡ trái ghép đã héo (nếu có), hái bớt trái cho cây nhẹ gánh, tỉa cành yếu, bón nhẹ cho cây ra đọt mới; muốn trồng lâu dài thì vài tuần sau sang chậu lớn hơn.

Cây bưởi hay bị sâu bệnh gì, xử lý thế nào?

1. Đọt non xoăn, mặt lá có vệt ngoằn ngoèo màu bạc: sâu vẽ bùa (Phyllocnistis citrella) ăn ngay dưới biểu bì lá non, để lại vết thương cho vi khuẩn loét xâm nhập. Bưởi ra đọt nhiều đợt nên đợt nào cũng phải canh: phun dầu khoáng khi đọt vừa nhú, cắt bỏ đọt hư nặng.

2. Vết sần nâu nổi gồ, có quầng vàng trên lá, cành, trái: bệnh loét do vi khuẩn Xanthomonas; PROSEA xếp bưởi vào nhóm đặc biệt mẫn cảm. Cắt bỏ phần bệnh, phun thuốc gốc đồng sau mỗi đợt đọt, tưới gốc thay vì xối lên tán.

3. Vỏ trái có lỗ đục ứa nhựa, hoặc trái gần chín có vết chích rồi thối nhũn: sâu đục vỏ trái bưởi (Citripestis sagittiferella) và ruồi vàng đục trái. Khảo sát ở Đồng bằng sông Cửu Long ghi nhận sâu đục vỏ làm hại 17,4–80,1% số trái (Lê Quốc Điền, 2013); một nghiên cứu khác trên vườn bưởi Năm Roi ở Sóc Trăng ghi nhận sâu tăng mạnh vào mùa khô. Bao trái sớm, treo bẫy dẫn dụ ruồi đực, gom trái bị hại và trái rụng đem tiêu hủy.

4. Gốc nứt vỏ, ứa nhựa màu hổ phách; rễ tơ thối đen, lá vàng úa dần: bệnh chảy gôm do Phytophthora (PROSEA) và vàng lá thối rễ – đều khởi phát từ đất úng, bí, nhất là chậu lớn đặt sát sàn. Cạo sạch vết bệnh, quét thuốc gốc đồng; không vun đất hay phủ rơm sát cổ rễ, chậu bí thì thay bớt đất.

5. Hai nửa phiến lá vàng lốm đốm không đều nhau, trái nhỏ, lệch: nghi bệnh vàng lá gân xanh (greening) – vi khuẩn được rầy chổng cánh (Diaphorina citri) mang từ cây bệnh sang. Bệnh chưa có thuốc chữa; Viện Nghiên cứu Rau quả khuyến cáo trồng giống sạch bệnh, phun trừ rầy và cắt bỏ cành bệnh. Cây chậu nhiễm nặng nên hủy để khỏi lây cho cây có múi khác.

6. Mặt lá lấm tấm vàng bạc vào những tháng nắng: nhện đỏ, nhện trắng – sân thượng nắng gió là chỗ chúng bùng nhanh. Xịt nước mạnh vào mặt dưới lá vào sáng sớm, cách ngày một lần; mật độ cao thì dùng dầu khoáng hoặc thuốc đặc trị nhện.

7. Cành có lỗ đục đùn mùn như mạt cưa, đầu cành héo: sâu đục cành. Luồn dây thép diệt sâu rồi bịt lỗ, cắt bỏ cành hư nặng.

8. Hoa nhiều mà trái non rụng gần hết: rụng bớt sau khi đậu là bình thường; rụng gần hết thường do chậu lúc khô kiệt lúc sũng nước, cây non mang quá nhiều trái hoặc rễ đã chật chậu. Giữ ẩm đều, tỉa bớt trái, nâng chậu khi rễ kín.

Cây bưởi có độc với chó mèo không?

Bưởi (Citrus maxima) chưa có mục riêng trong danh sách cây độc mà ASPCA (Mỹ) công bố, nên chưa thể kết luận cho riêng loài này. Tuy vậy, các cây cùng chi như bưởi chùm (grapefruit), cam, chanh và tắc đều được tổ chức này ghi là gây độc cho chó, mèo, ngựa do tinh dầu và nhóm chất psoralen, với biểu hiện nôn ói, tiêu chảy, mệt mỏi, có thể kèm nhạy cảm da với ánh nắng.

Lá và vỏ bưởi chứa rất nhiều túi tinh dầu, nên hợp lý nhất là phòng xa: không để chó mèo gặm lá, vỏ; dọn trái rụng và vỏ bưởi sau khi ăn; giữ thú cưng tránh xa tán cây cho tới khi thuốc phun đã khô. Thú cưng nôn, bỏ ăn hay lừ đừ sau khi nhai phải lá, vỏ thì nên đưa đi khám thú y.

Giá cây bưởi bao nhiêu, mua ở đâu?

Cây bưởi được tuyển và giao từ vườn Sắc Xanh Garden ở Trại thực nghiệm Nông Lâm (phường Đông Hòa, TP.HCM); hãy hỏi trước giống và cỡ cây vườn đang có. Bưởi là cây ăn quả lâu năm nên có bảo hành cây trồng; khi giao, vườn hướng dẫn kèm cách đặt chậu, tưới, bón hợp với cỡ cây bạn nhận. Ở nội thành TP.HCM, cây được giao trong ngày; tỉnh lân cận xin liên hệ trước để hẹn lịch giao.

Giá cây bưởi chênh nhau theo giống, cây chiết hay ghép, đường kính gốc, độ lớn tán, cây đã từng cho trái hay chưa, số trái đang mang và loại chậu. Cho vườn biết qua Zalo 0394 107 309 bạn định trồng xuống đất hay đặt chậu sân thượng, cần cây giống hay chậu có trái sẵn để nhận báo giá từng cây. Với chậu lớn, nên đo trước lối đi, cầu thang lên sân thượng để chọn cỡ chậu đưa lên được.

Mẹo chọn cây bưởi khỏe:

• Lật mặt dưới lá non: không có vệt vẽ bùa, không có rầy chổng cánh – loài rầy nhỏ màu nâu xám, khi đậu chúc đầu xuống, đuôi chổng lên.

• Cây ghép có vết ghép liền da, mắt ghép nằm cao hơn mặt đất; cây chiết có bầu rễ chắc, lắc nhẹ thân không lung lay.

• Cổ rễ khô ráo, không nứt vỏ hay ứa nhựa; chậu có trái thì cuống trái xanh, mập, vỏ không có lỗ đục.

Làm quà, chưng Tết: chậu bưởi trĩu trái là quà Tết, quà tân gia ý nghĩa, nhất là biếu ông bà, cha mẹ có sân rộng. Doanh nghiệp đặt nhiều chậu làm quà đầu năm có thể xem cây xanh làm quà biếu doanh nghiệp, cây mừng khai trương. Muốn cả một góc vườn trái cây trên mái nhà, tham khảo thi công vườn sân thượng và chăm sóc cây định kỳ để có người tỉa cành, phun xịt theo mùa; hoặc xem các cây ăn quả trồng chậu khác.