Cây hoa Thanh Xà

Cây hoa thanh xà (còn gọi đuôi công xanh; tên khoa học Plumbago auriculata, tên cũ Plumbago capensis, tiếng Anh cape plumbago) là cây bụi thường xanh gốc Nam Phi, cành mảnh vươn dài, nở những chùm hoa năm cánh màu xanh da trời – gam màu ít gặp ở cây bụi hoa. Ở xứ nóng như Singapore, cây nở hoa gần như liên tục; cây ưa nắng, chịu hạn khá, nên được trồng làm hàng rào thấp, bồn viền, bồn treo ban công hay để cành rủ qua bờ tường. Lưu ý: nhựa và các bộ phận của cây có thể gây kích ứng da, nên đeo găng khi cắt tỉa.

Sắc Xanh Garden tư vấn trồng hoa thanh xà cho hàng rào, bồn viền và ban công, giao trong ngày nội thành TP.HCM; nhắn Zalo 0394 107 309 để xem ảnh cây đang có.

Cây hoa thanh xà là cây gì?

Thanh xà thuộc chi Plumbago, họ Đuôi công (Plumbaginaceae). Theo Viện Đa dạng Sinh học Quốc gia Nam Phi (SANBI), cây mọc tự nhiên trong các trảng cây bụi ở miền nam và đông Nam Phi; NC State Extension ghi vùng bản địa trải từ Mozambique tới Nam Phi. Ngoài tự nhiên, thanh xà là cây bụi bò trườn, có thể vươn rộng khoảng 3 m × 3 m và leo lên cây khác nếu không cắt tỉa; trồng làm cảnh ở Singapore, NParks ghi cây thường cao 1–1,5 m.

Tên chi Plumbago bắt nguồn từ chữ Latin plumbum (chì), vì xưa kia cây được cho là chữa được nhiễm độc chì; còn auriculata nghĩa là "có tai", chỉ phần phụ hình tai ở gốc lá. Hội Làm vườn Hoàng gia Anh (RHS) đã trao cho loài này danh hiệu Award of Garden Merit.

Thanh xà, bạch hoa xà và bạch hoa xà thiệt thảo khác nhau thế nào?

Ba cái tên nghe giống nhau nhưng là ba cây khác nhau:

• Hoa thanh xà (Plumbago auriculata): cây cảnh hoa xanh da trời, gốc Nam Phi – cây trên trang này.

• Bạch hoa xà (Plumbago zeylanica, đuôi công hoa trắng): cùng chi, hoa trắng, là cây thuốc trong sách Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam của GS. Đỗ Tất Lợi; cùng họ còn có xích hoa xà (đuôi công hoa đỏ).

• Bạch hoa xà thiệt thảo (cây lưỡi rắn, họ Cà phê): cây thảo nhỏ làm thuốc, hoàn toàn không liên quan, chỉ trùng mấy chữ trong tên.

Cũng đừng nhầm với "cây đuôi công" lá sọc trồng trong nhà (chi Calathea) – một cây lá cảnh khác hẳn.

Nhận biết cây hoa thanh xà

• Dáng cây: bụi nhiều cành mảnh, cong vòm, có xu hướng bò trườn và đâm chồi từ gốc thành khóm rộng (SANBI).

• Lá: đơn, mỏng, hình trứng ngược, dài khoảng 1,5–5 cm, màu xanh nhạt; gốc lá có phần phụ hình tai ôm thân – đặc điểm đặt tên cho loài (NParks).

• Hoa: hình ống dài, đầu xòe 5 cánh như hoa phlox, màu xanh da trời nhạt, mỗi cánh có một đường gân giữa sẫm hơn; mọc thành chùm tròn ở đầu cành. NParks tả hoa trông gần như phát sáng lúc trời nhá nhem.

• Đài hoa dính: SANBI ghi đài hoa có lông tuyến dính – trẻ con ở Nam Phi còn dán hoa lên dái tai làm "bông tai". Quả nang cũng dính, dễ bám vào quần áo, lông thú.

• Giống khác màu: ngoài màu xanh nhạt phổ biến còn có dạng hoa trắng ('Alba') và dạng xanh đậm ('Royal Cape', 'Imperial Blue').

Hình minh họa chùm hoa thanh xà: cánh xanh da trời có đường gân giữa, ống hoa dài và đài hoa phủ lông tuyến.

Hoa thanh xà nở khi nào?

NParks ghi nhận ở Singapore thanh xà nở hoa tự do, liên tục quanh năm; ở vùng cận nhiệt đới hoa chỉ có từ hè sang thu. Khí hậu TP.HCM gần với Singapore nên cây đủ nắng sẽ ra hoa theo từng đợt nối nhau. Hai điểm trừ NParks có nêu: hoa không bền khi gặp mưa to, và hoa tàn hay bám lại trên cành, trông kém gọn – nên tỉa chùm hoa tàn thường xuyên, nhất là mùa mưa.

Trồng cây hoa thanh xà ở đâu?

• Hàng rào thấp, bồn viền: SANBI đánh giá thanh xà làm hàng rào tự nhiên hoặc cắt xén đều tốt vì chịu cắt tỉa; NParks lưu ý hàng rào thấp cần xén thường xuyên.

• Rủ qua bờ tường, mép bồn cao, taluy: UF/IFAS gợi ý để cành đổ xuống tường chắn đất để khoe hoa; NC State xếp cây vào nhóm trồng mái dốc, bờ đất.

• Bồn dài, chậu treo trên ban công, sân thượng nhiều nắng: cành mềm rủ qua lan can như một tấm rèm hoa xanh; NParks xếp thanh xà vào nhóm cây trồng chậu. Ban công nắng chiều gắt cũng hợp – xem thêm bài ban công hướng Tây trồng cây gì.

• Giàn, hàng rào lưới: cây không tự quấn, nhưng có thể buộc cành lên giàn để leo như dây leo (NC State).

• Vườn có bướm: SANBI ghi bướm thường ghé hoa; ở Nam Phi cây còn là thức ăn của ấu trùng một loài bướm xanh nhỏ.

• Nhà gần biển: NC State xếp thanh xà vào nhóm chịu mặn, chịu nóng.

Hình minh họa bồn hoa thanh xà trên ban công nhiều nắng, cành hoa xanh da trời rủ xuống lan can.

Gợi ý phối màu: hoa xanh của thanh xà đứng cạnh hoa ngũ sắc cam vàng, cẩm tú mai tím nhỏ hoặc nền lá chuỗi ngọc vàng cho một bồn viền nhiều màu, đều là cây ưa nắng giống nhau. Cần vách hoa cao hơn phía sau thì phối với cây chuỗi ngọc hoa tím.

Cách chăm sóc cây hoa thanh xà ở TP.HCM

• Nắng: NParks xếp thanh xà vào nhóm ưa nắng toàn phần; nắng nửa ngày cây vẫn sống nhưng ra hoa thưa hơn.

• Nước: cần nước vừa phải; NParks ghi cây chịu hạn nhưng không chịu úng. Cây mới trồng tưới đều cho bén rễ; cây đã ổn định thì để đất se mặt mới tưới lại. Chậu, bồn trên sân thượng mùa khô thường phải tưới gần như mỗi ngày; bồn dài nên tính đến tưới nhỏ giọt tự động.

• Đất: SANBI ghi cây mọc được trên hầu hết các loại đất nhưng tốt nhất khi có nhiều phân hữu cơ hoai; quan trọng là thoát nước tốt.

• Phân bón: bón phân hữu cơ hoặc NPK cân đối liều nhẹ sau mỗi đợt cắt tỉa để cây ra lứa cành mới – cũng là nơi ra hoa.

• Sâu bệnh: cây khá ít sâu bệnh; NC State không ghi nhận vấn đề sâu bệnh đáng kể. Vấn đề thường gặp hơn là úng gốc ở chỗ trũng mùa mưa.

Cắt tỉa cho thanh xà ra nhiều hoa

Theo SANBI, thanh xà ra hoa trên cành mới, nên cây nở rộ sau mỗi lần cắt tỉa hoặc sau một đợt ra lá non. Vì vậy:

1. Đeo găng tay trước khi cắt (xem phần độc tính bên dưới).

2. Tỉa sau mỗi đợt hoa: cắt ngắn cành đã nở, cành vươn dài lệch dáng; cây sẽ bật cành mới và cho đợt hoa kế tiếp.

3. Hàng rào xén phẳng sẽ ít hoa: UF/IFAS lưu ý xén hàng rào là cắt đi phần lớn hoa ở mỗi lần cắt. Muốn vừa gọn vừa có hoa, để hàng rào kiểu tự nhiên, chỉ tỉa cành lệch.

4. Dọn hoa tàn: cắt bỏ chùm hoa tàn để cây gọn mắt và không bám bẩn hạt dính.

5. Khóm quá rộng: cây đâm chồi gốc lan rộng (SANBI) – cắt bớt chồi lan ra lối đi hoặc tách chồi đem trồng chỗ khác.

Cây hoa thanh xà có độc không?

Có, chủ yếu với da. NC State Extension xếp thanh xà ở mức độc trung bình: mọi bộ phận (thân, lá, hoa, quả, rễ, nhựa) chứa plumbagin, có thể gây kích ứng da nặng – ngứa, đỏ, phồng rộp sau khi tiếp xúc – và khuyên đeo găng khi làm việc với cây. Nên:

• Đeo găng, mặc áo dài tay khi cắt tỉa, tách chồi; rửa tay sau khi làm vườn.

• Không trồng sát chỗ trẻ nhỏ hay ngắt hoa chơi; để chậu ngoài tầm cắn phá của chó mèo. Tham khảo thêm bài cây cảnh an toàn cho chó mèo.

• Bị kích ứng thì rửa sạch vùng da bằng nước và xà phòng; nếu phồng rộp hoặc lan rộng, đến cơ sở y tế.

Nhân giống cây hoa thanh xà

SANBI cho biết có thể gieo hạt, giâm cành hoặc tách chồi gốc – trong đó tách chồi đã có rễ từ cây mẹ là cách dễ nhất. RHS hướng dẫn giâm cành bánh tẻ (nửa già nửa non); NParks ghi cây nhân giống bằng hạt và giâm cành. Muốn giữ đúng màu hoa (trắng hay xanh đậm) thì nên giâm cành hoặc tách chồi thay vì gieo hạt.

Ý nghĩa của hoa thanh xà

Sắc xanh da trời của thanh xà gợi cảm giác mát mẻ, bình yên – hiếm có giữa những bồn hoa đỏ, vàng quen thuộc ngoài nắng. Theo ngũ hành, màu xanh dương thường được xếp vào hành Thủy nên có người chọn thanh xà cho người mệnh Thủy, mệnh Mộc; đây là quan niệm văn hóa, không có cơ sở khoa học. Giá trị chắc chắn của cây là một mảng hoa xanh mát mắt quanh năm cho ban công, sân vườn.

Mua cây hoa thanh xà tại Sắc Xanh Garden

• Tư vấn theo mục đích: hàng rào thấp, bồn viền, bồn treo ban công hay để rủ tường – mỗi kiểu cần cỡ cây và mật độ khác nhau; gửi ảnh vị trí qua Zalo để được tư vấn.

• Giao nhanh: trong ngày nội thành TP.HCM; gửi tỉnh có đóng gói chống sốc; bảo hành cây trồng, đồng hành đến khi cây bén rễ.

• Thi công và chăm sóc: làm bồn hoa ban công, sân thượng thì có dịch vụ thi công ban công xanh; làm mới sân vườn, hàng rào thì xem thiết kế thi công sân vườn trọn gói; cần người tỉa hoa, bón phân theo lịch thì có chăm sóc cây xanh, sân vườn định kỳ.

• Xem thêm: các loại cây hoa và cây ban công ưa nắng khác.

Nhắn Zalo 0394 107 309 để xem ảnh cây hoa thanh xà đang có và nhận báo giá.