Cây Mai Vàng

Cây mai vàng (tên khoa học Ochna integerrima, họ Mai – Ochnaceae) là cây thân gỗ nhỏ có hoa vàng năm cánh nở rộ vào mùa khô, biểu tượng của Tết miền Nam. Mấy ngày Tết, chậu mai hợp chưng ở phòng khách, hiên nhà, sảnh cửa hàng; thời gian còn lại trong năm, cây cần sống ngoài trời ở sân vườn, sân thượng hoặc ban công nhận từ 6 tiếng nắng mỗi ngày.

Với nhiều gia đình miền Nam, cảnh cả nhà ngóng chậu mai bung nụ sáng mùng Một đã là một phần của Tết, và một gốc mai khỏe có thể theo nhà qua nhiều mùa xuân. Đổi lại, mai phải chăm theo lịch: canh ngày lặt lá theo thời tiết từng năm để hoa nở đúng Tết, và dưỡng cây ngay khi Tết vừa qua để năm sau còn hoa.

Cây mai vàng là cây gì?

Mai vàng là loài Ochna integerrima (Lour.) Merr., họ Mai (Ochnaceae). Theo Plants of the World Online của Vườn Kew (Anh), loài mọc hoang từ đông bắc Ấn Độ, Myanmar qua Đông Dương xuống bán đảo Malaysia và lên nam Trung Quốc.

Mọc tự nhiên, mai là bụi lớn hoặc cây gỗ nhỏ cao 2–7 m (Flora of China); mai chậu chưng Tết được cắt tỉa qua nhiều năm nên thấp, gọn. Ở Việt Nam, cây còn được gọi là hoàng mai, huỳnh mai; cây mọc hoang trong rừng thường gọi là mai rừng. Mai ưa nóng: Chi cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật TP.HCM ghi nhận nhiệt độ thích hợp nhất cho cây là 25–30°C, dưới 10°C cây sinh trưởng kém.

Mai năm cánh, mai giảo và mai giảo Thủ Đức khác nhau thế nào?

• Mai năm cánh: hoa đơn, thường 5 cánh; cây khỏe, ra hoa đều, hay được chọn làm gốc ghép.

• Mai giảo: tên gọi chung các dòng mai vàng hoa to, nhiều cánh xếp thành nhiều lớp. Để giữ đúng đặc điểm hoa, mai giảo thường được nhân bằng cách ghép lên gốc mai khỏe.

• Mai giảo Thủ Đức: dòng giảo gắn với làng mai Thủ Đức (TP.HCM), nổi tiếng hoa to, vàng rực. Báo Tuổi Trẻ từng giới thiệu giống này được ưa chuộng vì hoa giữ khá lâu, kể cả khi chưng ở chỗ thiếu sáng.

Tên giống mai trên thị trường chưa được chuẩn hóa, nên khi mua mai giảo hãy xem hoa thật hoặc ảnh chính cây đó nở mùa trước.

Nhận biết cây mai vàng thế nào?

• Lá: lá đơn mọc cách, hình bầu dục đến trứng ngược, dài khoảng 7–19 cm, mép có răng cưa nhỏ, cuống ngắn (Flora of China).

• Hoa: mọc thành chùm ngắn ở đầu nhánh, mỗi hoa rộng khoảng 3 cm trên cuống mảnh dài 1,5–3 cm; cánh vàng tươi, giữa là chùm nhị vàng dày.

• Trái: cánh hoa rụng thì đài hoa chuyển đỏ và ở lại trên cành, giữa đài mang vài trái nhỏ dài chừng 1 cm, xanh rồi đen bóng khi chín. Những cành lấm tấm trái đen ngồi trên đài đỏ là dấu hiệu dễ nhận ra mai vàng sau Tết.

• Thân: vỏ xám nâu; gốc mai lâu năm sần sùi, nhiều u nần.

Dễ nhầm với cây nào?

Nhiều cây mang chữ "mai" chỉ vì hoa có dáng na ná hoa mai; trừ mai tứ quý, các cây dưới đây đều khác họ với mai vàng:

• Mai tứ quý: cùng chi Ochna nhưng khác loài; ra hoa rải rác nhiều đợt trong năm, đài đỏ mang trái đen giữ rất lâu nên trông như nở lần hai. Mai vàng thì dồn sức nở một đợt lớn quanh Tết.

• Cây hoa mai chiếu thủy (Wrightia religiosa): cũng hay được uốn bonsai, nhưng hoa trắng nhỏ, thơm, buông thành chùm dưới tán và ra rải rác nhiều đợt trong năm; lá mọc đối, bẻ cành rỉ nhựa trắng.

• Cây mai chỉ thiên (Wrightia antidysenterica): bụi thấp cùng chi với mai chiếu thủy, hoa trắng đứng thẳng ở đầu cành; thường trồng làm viền, chậu ban công hơn là chưng Tết.

• Cây mai vạn phúc (Tabernaemontana divaricata lùn): bụi tán tròn họ Trúc đào, lá hẹp xanh đậm, hoa trắng cánh xoắn như chong chóng nở rải rác quanh năm, không dồn vào dịp Tết.

• Cây hoa nhất chi mai (Leptospermum scoparium): lá bé xíu, đầu nhọn; hoa nhỏ màu hồng, đỏ hoặc trắng; cũng chơi dịp Tết nhưng không phải lặt lá.

Cây mai vàng có tác dụng gì?

• Hoa Tết: chậu mai nở rộ là trung tâm phòng khách, hiên nhà những ngày đầu năm ở miền Nam.

• Cây cảnh lâu năm: gốc mai càng già càng có dáng; dưỡng đúng cách có thể chưng Tết nhiều năm liền.

• Quà biếu và cảnh quan: quà Tết, quà khai trương, tân gia; trồng đất ở sân vườn, khuôn viên biệt thự, lối vào.

Vỏ, rễ mai có trong vài bài thuốc dân gian nhưng chưa được kiểm chứng, không nên tự ý dùng.

Nên trồng và chưng cây mai vàng ở đâu?

Trừ mấy hôm chưng Tết, chậu mai nên ở ngoài trời, nhận từ 6 tiếng nắng trực tiếp mỗi ngày trở lên (Chi cục Trồng trọt và BVTV TP.HCM); thiếu nắng, cây vẫn xanh nhưng cuối năm ít nụ, hoa thưa.

Chỗ hợp với mai ở TP.HCM:

• Sân vườn, sân trước nhà phố, biệt thự: đặt chậu lớn, hoặc hạ thổ xuống đất cho gốc mau lớn.

• Sân thượng: nắng dư dả; kê chậu lên đế cho nước mưa rút nhanh, mùa khô để ý chậu mau cạn vì sàn bê tông hầm nóng.

• Ban công hướng Đông, Nam thông thoáng: hợp mai chậu cỡ nhỏ và vừa.

Đừng để mai ở ban công bị nhà kế bên che gần trọn ngày hay chỗ trũng đọng nước mưa, vì mai không chịu úng. Ngày Tết chỉ đưa chậu vào nhà những hôm chưng, đặt gần cửa nhiều sáng, xa luồng gió máy lạnh để hoa lâu tàn.

Mẹo của người chơi mai ở Sài Gòn: chậu mai lớn rất nặng, nên lắp đế có bánh xe từ đầu để dễ đưa vào nhà chưng Tết và xoay đều các mặt tán ra nắng.

Không chắc góc nhà mình nuôi nổi mai qua năm? Chụp chỗ định đặt vào buổi sáng và đầu giờ chiều rồi gửi Zalo 0394 107 309; Sắc Xanh sẽ gợi ý cỡ mai, cỡ chậu vừa với chỗ đó, miễn phí.

Ý nghĩa và phong thủy của cây mai vàng

Trong văn hóa miền Nam, sắc vàng của mai gợi sự ấm áp, đủ đầy, nên chậu mai được xem như lời chúc năm mới sung túc, an vui; dân gian còn liên tưởng năm cánh hoa với "ngũ phúc": phú, quý, thọ, khang, ninh.

Nhiều nhà xem mai nở đúng mùng Một là điềm năm mới suôn sẻ. Hiểu theo nghĩa đẹp, đó là niềm vui khi công chăm cây cả năm được đền đáp; còn hoa nở sớm hay muộn chủ yếu do thời tiết và ngày lặt lá, không báo trước chuyện may rủi.

Cây mai vàng hợp mệnh gì, tuổi nào?

Nếu phối theo màu ngũ hành dân gian, cả sắc vàng của hoa lẫn màu nâu của gốc mai già đều thuộc hành Thổ. Vì vậy mai vàng hợp ý người mệnh Thổ, như tuổi Mậu Thân 1968, Kỷ Dậu 1969, Bính Thìn 1976, Đinh Tỵ 1977, Canh Ngọ 1990, Tân Mùi 1991.

Thổ sinh Kim, nên người mệnh Kim cũng chuộng mai vàng, như tuổi Nhâm Dần 1962, Quý Mão 1963, Giáp Tý 1984, Ất Sửu 1985, Nhâm Thân 1992, Quý Dậu 1993.

Tết miền Nam nhà nào cũng chưng mai được; phối mệnh chỉ là quan niệm văn hóa để chọn thêm cho vừa ý, ví dụ chậu men vàng, nâu cho người mệnh Thổ, chậu trắng, xám ánh kim cho người mệnh Kim.

Cách trồng và chăm sóc mai vàng ở TP.HCM

Tưới mai theo mùa khô, mùa mưa

• Mùa khô, từ khoảng tháng 12 đến tháng 4: mai chậu phơi nắng thường cần tưới mỗi ngày, vào sáng sớm hoặc chiều mát.

• Mùa mưa, khoảng tháng 5 đến tháng 11: chỉ tưới khi giá thể đã khô; sau mỗi trận mưa to, xem nước có rút hết qua lỗ đáy chậu hay không.

• Hạn chế tưới đẫm lúc chiều tối, vì đêm ẩm dễ phát sinh nấm bệnh.

Giá thể và lịch bón phân cho mai chậu

• Giá thể: mai không kén đất nhưng cần thoát nước tốt. Trung tâm Khuyến nông TP.HCM gợi ý 6 phần tro trấu, 1 phần xơ dừa, 1 phần đất, 2 phần phân hữu cơ hoai mục.

• Sau Tết, khi cây đã hồi phục: NPK nhiều đạm (như 30-10-10) giúp cây ra lá; chậu đường kính khoảng 60 cm dùng 15–20 g mỗi lần.

• Từ giữa năm: chuyển sang công thức cân đối hoặc nhiều lân (như 20-20-15) để nuôi cành, chuẩn bị mầm hoa.

• Giai đoạn chuẩn bị Tết: với mai ghép trồng chậu, bón mỗi tháng một lần đến khoảng 15 tháng 9 âm lịch; từ tháng 10 đến cuối tháng 11 âm lịch thì ngưng bón vào gốc, hạn chế tưới để chuẩn bị lặt lá (Chi cục Trồng trọt và BVTV TP.HCM). Không bón nhiều loại phân cùng lúc.

Lặt lá mai thế nào để hoa nở đúng Tết?

Lặt bỏ toàn bộ lá giúp mai dồn sức nuôi nụ và các nụ bung gần như cùng lúc. Không có một ngày lặt lá cố định cho mọi năm. Theo Chi cục Trồng trọt và BVTV TP.HCM:

• Năm thời tiết ổn định: lặt khoảng rằm tháng Chạp, tức chừng 15 ngày trước Tết.

• Tháng Chạp nắng nóng, gió chướng mạnh (mai dễ nở sớm): lặt muộn hơn, khoảng 17–20 tháng Chạp.

• Mưa kéo dài, tháng Chạp lạnh, ít gió chướng (mai dễ nở muộn): lặt sớm hơn, khoảng 10–13 tháng Chạp.

Mốc quyết định cuối cùng là độ lớn của nụ: nụ còn nhỏ cần nhiều ngày hơn, nụ đã to và tróc lớp vỏ lụa sẽ nở nhanh. Với mai giảo nhiều cánh, báo Nông nghiệp và Môi trường khuyên lặt sớm hơn mai năm cánh khoảng một tuần. Chậu mai trên sân thượng nắng gắt dễ nở sớm hơn lịch chung, nên hãy xem nụ mỗi ngày.

Cách lặt lá:

1. Tưới đẫm 1–2 ngày trước để lá dễ rời; không lặt cây đang yếu hoặc sâu bệnh.

2. Một tay giữ cành, tay kia rứt từng lá ngược chiều cuống; giật mạnh hoặc rứt xuôi dễ làm rụng nụ.

3. Lặt từ ngọn xuống gốc, tránh ngày mưa; nhặt sạch lá rụng trong chậu.

Nụ phát triển quá nhanh thì đưa chậu vào chỗ mát hơn, giảm tưới; nụ chậm thì tăng nắng, bổ sung phân nhiều lân, kali pha loãng. Các cách này chỉ chỉnh được ít ngày.

Chăm sóc mai vàng sau Tết

Theo Trung tâm Khuyến nông TP.HCM, nên bắt đầu dưỡng mai chậm nhất từ mùng 6 đến mùng 10 tháng Giêng:

1. Ra nắng: đặt chậu ngoài trời, chỗ có nắng sáng, khoảng một tuần.

2. Cắt hoa, nụ: cắt bỏ hoa tàn và nụ còn sót, cắt ở khoảng giữa cuống hoa.

3. Tỉa cành: bỏ cành yếu, cành bệnh, cành sai thế; mỗi cành giữ ít nhất 2 mắt lá, cắt cách mắt 3–5 mm, quét nước vôi trong lên vết cắt; sau đó để cây nơi mát, giảm tưới.

4. Thay đất, cắt rễ: cào bỏ khoảng 1/4–1/3 bầu đất cũ, cắt rễ già, rễ hư, bổ sung giá thể mới; nhà có đất vườn có thể chuyển mai xuống đất.

5. Bón lại khi cây đã nhú đọt non, rồi đưa dần ra nắng toàn phần; lứa lá non này cũng là lúc sâu ăn lá, bọ trĩ hay tìm đến.

Nhân giống mai vàng

Mai gieo hạt mất khoảng 5–6 năm mới thành cây chơi được, còn cây chiết, ghép, giâm cành chỉ khoảng 2–3 năm (Chi cục Trồng trọt và BVTV TP.HCM).

Mai vàng hay gặp lỗi chăm và sâu bệnh gì?

1. Nở trước hoặc sau Tết: lặt lá không khớp thời tiết năm đó. Năm sau lặt theo độ lớn nụ, dời sớm hoặc muộn vài ngày tùy trời nóng hay lạnh.

2. Ít nụ: thiếu nắng, bón nhiều đạm cuối năm hoặc chưa được dưỡng lại sau Tết năm trước. Đưa ra chỗ đủ nắng, đổi sang phân nhiều lân.

3. Lá vàng, rụng hàng loạt sau mưa: úng rễ do giá thể bí. Thay giá thể tơi, kê chậu cao, giảm tưới.

4. Đọt non xoăn, biến dạng: bọ trĩ chích hút. Cắt đọt hư, phun thuốc đặc trị theo khuyến cáo bảo vệ thực vật.

5. Lá lấm tấm chấm vàng, mặt dưới có tơ mảnh: nhện đỏ, nặng vào mùa khô. Phun nước mạnh vào mặt dưới lá vài buổi liền.

6. Bông trắng ở kẽ cành, cuống nụ, kèm muội đen: rệp sáp. Chải sạch, xịt dầu khoáng hoặc xà phòng sinh học.

7. Lá non bị cắn trụi: sâu ăn lá. Bắt sâu buổi sáng, phun phòng khi chồi vừa nhú.

8. Đốm nâu, cháy mép lá hoặc ụ bột màu gỉ sắt ở mặt dưới lá: bệnh nấm đốm lá, cháy lá, gỉ sắt. Tỉa và tiêu hủy lá bệnh, trồng thoáng, bón đủ kali; phun thuốc gốc đồng hoặc thuốc trừ nấm được phép sử dụng.

9. Mảng tròn xám xanh bám chặt trên thân, cành: bệnh đốm đồng tiền do địa y. Cọ sạch, giữ vườn thoáng, quét vôi hoặc dung dịch Bordeaux 1% lên thân vào đầu mùa mưa (Chi cục Trồng trọt và BVTV TP.HCM).

Mai vàng có độc với chó mèo không?

Chưa đủ dữ liệu để nói mai vàng an toàn hay độc với chó mèo: ASPCA, nguồn tra cứu độc tính cây cho thú cưng hay được dẫn, chưa có mục cho Ochna integerrima, và cũng chưa thấy nghiên cứu riêng về loài này.

Trong và sau Tết, cánh hoa rồi trái mai lần lượt rơi quanh chậu, chó mèo con rất hay vờn, nhai thử. Quét gọn mỗi sáng, kê chậu chỗ thú cưng khó trèo lên, và cho chúng tránh xa vài ngày sau khi phun thuốc phòng sâu hay phân bón lá. Nếu chó mèo nôn, bỏ ăn hoặc lừ đừ sau khi gặm cây, hãy cho đi khám thú y sớm.

Giá cây mai vàng chưng Tết phụ thuộc gì, mua ở đâu?

Sắc Xanh Garden nhận đặt mai vàng chưng Tết lẫn mai trồng sân vườn, cây tuyển tại vườn ở Trại thực nghiệm Nông Lâm (phường Đông Hòa, TP.HCM). Mỗi gốc mai một giá, tùy:

• Tuổi và độ lớn gốc: gốc to, già, da sần, rễ nổi đẹp thì giá cao hơn hẳn cây vài năm tuổi.

• Dáng thế: cây đã thành dáng sau nhiều năm cắt tỉa, cành nhánh cân đối, tán đều các mặt.

• Độ nụ trước Tết: nụ dày hay thưa, phủ đều tán hay dồn một phía, cây đã lặt lá chưa, dự kiến nở ngày nào.

• Giống hoa: mai năm cánh hay mai giảo nhiều cánh; dòng giảo ghép đúng giống thường được định giá riêng.

• Chậu đi kèm: chậu xi măng, đá mài hay chậu sứ.

Hãy nhắn Zalo 0394 107 309: mai để chưng nhà, biếu Tết hay khai trương, đặt ở đâu, cần cao chừng nào; Sắc Xanh sẽ chọn gốc hợp ý và báo giá từng cây. Nội thành TP.HCM giao trong ngày, tỉnh lân cận nhắn trước để hẹn lịch. Mai là cây lâu năm nên được bảo hành cây trồng, kèm hướng dẫn dưỡng mai sau Tết.

Mẹo chọn mai Tết khỏe, đẹp:

• Nụ to, đều khắp tán; kẽ cành, cuống nụ sạch rệp sáp.

• Cành căng, thân không nứt vỏ; gốc đứng vững khi lắc nhẹ, mặt chậu không bốc mùi chua.

• Hỏi rõ ngày lặt lá và giống hoa để ước lúc nở; mai đẹp thường có người chọn sớm, đừng đợi sát Tết.

Làm quà Tết: chậu mai vàng nở đúng dịp là quà biếu Tết, quà mừng khai trương đầu năm, quà tân gia được ưa chuộng ở miền Nam; doanh nghiệp đặt cây biếu đối tác có thể xem dịch vụ cây khai trương, quà biếu doanh nghiệp. Để góc xuân thêm đủ đầy, phối mai với các loại hoa Tết như cây tắc chưng Tết; còn quà biếu quanh năm thì xem nhóm cây phong thủy.