Hoa Sứ Đại (Hoa Đại)

Hoa sứ đại – miền Bắc gọi là hoa đại, miền Nam gọi là bông sứ – là cây thân gỗ nhỏ thuộc chi Plumeria, cành mập chứa nhựa mủ trắng, nở chùm hoa năm cánh thơm ngát về đêm. Cây ưa nắng gắt, chịu hạn và gió mặn tốt, hợp sân vườn biệt thự, resort, quán cà phê sân vườn và chậu lớn trên sân thượng nhiều nắng ở TP.HCM.

Điều ít người biết: hoa đại thơm nồng nhưng gần như không có mật. Hương đậm nhất vào chiều tối và ban đêm, đúng lúc các loài bướm đêm họ Sphingidae đi kiếm ăn. Bị mùi thơm dẫn dụ, bướm thò vòi vào ống hoa tìm mật, không được gì nhưng phấn hoa đã kịp bám theo sang bông khác. Nhà sinh thái học William Haber (1984, tạp chí Biotropica) gọi đây là kiểu thụ phấn "lừa". Quả rất hiếm gặp trên cây trồng; sứ đại ở các vườn được nhân chủ yếu bằng cành giâm hoặc ghép vì dễ ra rễ và giữ đúng màu hoa cây mẹ.

Thông tin nhanh về cây sứ đại

• Tên khoa học: chi Plumeria, họ Trúc đào (Apocynaceae). Loài trồng nhiều nhất là Plumeria rubra L.; loài lá tù Plumeria obtusa L. cũng khá phổ biến.

• Tên gọi khác: đại, hoa đại, đại hoa đỏ, sứ, bông sứ, sứ cùi; tiếng Anh là frangipani hoặc plumeria.

• Nguồn gốc: theo Kew POWO, P. rubra có quê ở Mexico, Trung Mỹ đến Colombia và Venezuela; P. obtusa đến từ vùng Caribe, đông nam Mexico, Belize, Guatemala và Honduras.

• Dáng cây: cây gỗ nhỏ cao khoảng 3–7 m khi trồng đất; trong chậu thường giữ ở mức 1–2,5 m.

• Màu hoa: trắng tâm vàng, hồng, đỏ, vàng hoặc pha nhiều màu; cánh dày như sáp.

• Nắng và nước: cần nắng trực tiếp nhiều giờ; chịu hạn, chịu gió mặn; rất kỵ đất úng.

• Độ khó: dễ trồng; cần để ý thoát nước và bệnh gỉ sắt mùa mưa.

• Lưu ý an toàn: nhựa mủ trắng gây kích ứng da và mắt.

• Giá: tùy chiều cao, số cành, dáng và màu hoa; hỏi nhanh qua Zalo 0394 107 309.

Hoa sứ đại là cây gì?

Hoa sứ đại là tên gọi chung cho các cây thuộc chi Plumeria, họ Trúc đào – cùng họ với trúc đào, hoa sữa và sứ Thái. Theo Kew POWO, chi này có khoảng 18 loài, đều gốc châu Mỹ nhiệt đới, nay được trồng khắp các nước nóng. Ở Việt Nam, tên gọi đổi theo vùng: miền Bắc quen gọi cây đại, hoa đại; miền Nam gọi cây sứ, bông sứ. Tài liệu dược liệu Việt Nam còn ghi các tên đại hoa đỏ và sứ cùi cho Plumeria acutifolia – tên cũ, nay được xếp là đồng nghĩa của Plumeria rubra.

Hoa đại (tiếng Lào dok champa) là quốc hoa của Lào; P. rubra cũng là quốc hoa của Nicaragua. Giới chơi cây mê loài này vì màu hoa đa dạng: riêng Hội Plumeria Hoa Kỳ đã đăng ký 368 giống tính đến năm 2009.

Sứ đại lá nhọn rụng lá theo mùa. Ở TP.HCM cây trút lá trong mùa khô và ra lá mới khi mưa về; ở miền Bắc cây rụng lá vào mùa đông lạnh. Tài liệu dược liệu Việt Nam ghi đại ở miền Bắc nở khoảng tháng 4 đến tháng 8; ở phía Nam nắng nóng quanh năm, cây khỏe có thể ra hoa rải rác nhiều tháng.

Nhận biết cây sứ đại qua cành, lá và hoa

• Cành: to, tròn, màu xám xanh, mọng nước, phân nhánh chạc ba như chân đèn, dọc cành có sẹo lá hình lưỡi liềm. Cành giòn, dễ gãy, bẻ ra chảy nhựa trắng.

• Lá: to bản, chụm thành vòng ở đầu cành, dài khoảng 15–35 cm, có lá tới 50 cm. Gân giữa nổi rõ, các gân phụ chạy song song rồi uốn cong nối nhau thành một đường gân chạy sát mép lá.

• Hoa: mọc thành chùm ở đầu cành; mỗi bông có ống tràng dài, xòe 5 cánh dày xếp chồng kiểu chong chóng, đường kính khoảng 5–7,5 cm.

• Quả: hiếm gặp ở cây trồng; nếu có là một cặp quả dài như sừng, bên trong chứa hạt có cánh.

Đầu cành sứ đại lá nhọn nhìn gần: chùm hoa trắng tâm vàng xoắn như chong chóng, nụ hồng nhạt chen giữa, lá dài gân song song, cành xám xanh hằn sẹo lá.

Sứ đại lá nhọn và sứ lá tù khác nhau thế nào?

• Sứ đại lá nhọn: Plumeria rubra. Lá thuôn dài, đầu nhọn; cây rụng lá theo mùa, nhiều cây trổ hoa ngay trên cành trơ; màu hoa phong phú từ trắng tâm vàng tới hồng, đỏ thẫm, vàng; cây có thể cao 6–7,5 m (UF/IFAS).

• Sứ lá tù: Plumeria obtusa (obtusa nghĩa là "tù"). Lá xanh đậm, bóng, ngắn hơn (tới khoảng 20 cm), đầu lá tròn tù; cây bán rụng lá nên tán giữ xanh lâu hơn; hoa trắng họng vàng, thơm đậm; cây cao 3–4,5 m. Tiếng Anh gọi loài này là Singapore plumeria hoặc Singapore graveyard flower.

Muốn nhiều màu hoa và dáng cành trơ mùa khô đặc trưng thì chọn sứ lá nhọn; muốn tán xanh gần quanh năm cạnh khu sinh hoạt thì cân nhắc sứ lá tù.

Phân biệt hoa sứ đại với sứ Thái và "sứ vàng"

• Sứ Thái (sứ sa mạc): tên khoa học Adenium obesum, cùng họ Trúc đào nhưng khác chi, gốc châu Phi và bán đảo Ả Rập. Dấu hiệu dễ nhận là gốc phình to như củ; cây bụi thấp, hay được uốn bonsai, lá chỉ dài 5–15 cm, hoa hình phễu đa số đỏ hồng họng trắng. Nhựa sứ Thái chứa glycoside tim, từng được dùng tẩm tên độc ở châu Phi, nên cần cẩn thận hơn nhiều. Xem thêm cây sứ Thái gốc phình chơi bonsai.

• "Sứ vàng": danh sách cây xanh đô thị TP.HCM do Bộ môn Cảnh quan và Kỹ thuật Hoa viên, Trường Đại học Nông Lâm TP.HCM tổng hợp dùng tên này cho ngọc lan vàng (Michelia champaca, họ Ngọc lan), một cây gỗ lớn hoàn toàn khác. Khi hỏi mua "sứ vàng", nên nói rõ là hoa đại màu vàng hay ngọc lan vàng.

Mẹo nhớ: cành mập tròn, lá to chụm đầu cành, hoa 5 cánh xếp chong chóng là sứ đại; gốc phình như củ là sứ Thái.

Hoa sứ đại có tác dụng gì?

• Cây bóng mát nhỏ cho không gian nhiệt đới: tán xòe như chiếc dù, gốc gọn. UF/IFAS đánh giá rễ cây không gây phiền toái, xếp P. rubra vào nhóm chịu hạn cao và chịu gió mang hơi muối tốt, nên hợp cả khu nghỉ dưỡng ven biển.

• Hương thơm buổi tối: hiên nhà, quán cà phê sân vườn, góc ngồi trên sân thượng là nơi tận hưởng mùi đại rõ nhất. Mỗi giống một mùi, có giống gợi nhài, có giống thoảng cam chanh hay dừa.

• Hoa kết vòng: ở Hawaii, hoa sứ là loại hoa quen thuộc để kết vòng lei đón khách.

• Dược liệu dân gian: tài liệu dược liệu Việt Nam có ghi hoa đại phơi khô và vỏ cây trong một số bài thuốc cổ truyền. Tuy vậy nhựa và vỏ có chất gây kích ứng, nên không tự ý dùng khi chưa có chỉ định của thầy thuốc.

Không có căn cứ nào cho thấy sứ đại "hút tài lộc"; giá trị thật của cây nằm ở bóng mát, dáng cành và hương hoa.

Trồng cây hoa sứ đại ở đâu đẹp và hợp?

Sứ đại cần nắng trực tiếp từ 6 giờ mỗi ngày trở lên và một chỗ thoát nước tốt. Những vị trí phát huy được cây:

• Sân vườn biệt thự, nhà vườn: làm cây điểm nhấn ở lối vào, cạnh hồ bơi, góc sân; trồng cách tường nhà 2–3 m để tán có chỗ xòe. Trồng thành hàng thì UF/IFAS gợi ý khoảng cách 4,5–6 m giữa các cây.

• Resort, quán cà phê: tán dù vừa tầm, hoa rụng trên lối sỏi tạo không khí nhiệt đới.

• Sân thượng nhà phố: trồng chậu lớn, nặng, đáy rộng để không lật khi gió giông; dòng chậu xi măng đá mài hình trụ vừa chắc chân vừa hợp dáng cây.

• Ban công hướng Tây rộng: nắng chiều gắt là điều kiện tốt, miễn sàn chịu được tải trọng chậu lớn và tán không chạm mái.

Mùa khô, chậu sứ đại lá nhọn trên sân thượng có thể trơ gần hết lá mà vẫn trổ hoa đỏ ở đầu cành – nhịp sinh trưởng bình thường của loài, không phải cây yếu.

Không hợp với sứ đại: trong nhà, văn phòng máy lạnh, ban công hẹp có mái che sâu (cây vươn cành, không hoa), chỗ trũng đọng nước, hay ngay trên lối đi chính vì hoa và lá rụng cần quét dọn. Các loài chịu nắng khác cho sân vườn có trong danh mục cây công trình.

Ý nghĩa hoa sứ đại và chuyện kiêng trồng trước nhà

Ở nhiều nước châu Á, sứ đại gắn với không gian tâm linh. Người Sri Lanka gọi cây là "hoa chùa" (temple flower); ở Philippines, Indonesia, Malaysia, cây thường được trồng trong nghĩa trang. Ở Việt Nam, tài liệu dược liệu ghi nhận đại hay được trồng làm cảnh quanh chùa, đền và công viên. Có lẽ vì cây sống lâu, chịu hạn, gần như không cần chăm, hoa nở dài ngày và thơm, sắc trắng lại hợp với không khí trang nghiêm.

Có nên trồng cây hoa đại trước nhà không?

Vì quen thấy đại ở chùa, đình và nghĩa trang, một số gia đình ngại trồng cây ngay trước nhà. Đó là nét văn hóa nên được tôn trọng, không phải quy luật nào về may rủi. Ngày nay sứ đại được trồng rộng rãi ở biệt thự, khách sạn, resort. Khi chọn chỗ, nên tính thêm chuyện thực tế: mùa khô cây rụng nhiều lá và hoa, cành giòn, nhựa gây kích ứng. Nếu người trong nhà còn e ngại, có thể đặt chậu ở sân thượng, sân sau hoặc góc vườn bên hông.

Hoa sứ đại hợp mệnh gì?

Nếu xem phong thủy theo màu hoa: sứ trắng mang sắc Kim, hợp người mệnh Kim (như sinh năm 1992, 1993) và mệnh Thủy vì Kim sinh Thủy (như 1996, 1997); sứ đỏ, hồng mang sắc Hỏa, hợp mệnh Hỏa (như 1978, 1979) và mệnh Thổ (như 1976, 1977); sứ vàng thuộc Thổ, hợp mệnh Thổ và mệnh Kim. Đây thuần túy là quan niệm dân gian; điều quyết định cây đẹp vẫn là nắng và cách tưới.

Cây hoa sứ đại có độc không?

Có, ở mức gây kích ứng. Như các cây họ Trúc đào khác, sứ đại chứa nhựa mủ trắng; nhựa dính da hoặc bắn vào mắt có thể gây ngứa, đỏ, rát. UF/IFAS ghi nhận nhựa sứ chứa chất kích ứng nhưng mức độc thấp hơn trúc đào và chưa có ghi nhận tử vong do tiếp xúc hay ăn phải. Khi cắt tỉa hoặc giâm cành:

• Đeo găng tay, đeo kính nếu cắt cành lớn ngang tầm mặt.

• Nhựa dính da thì rửa ngay bằng xà phòng; bắn vào mắt thì rửa dưới vòi nước sạch nhiều phút và đi khám nếu còn đau rát.

• Không để trẻ nhỏ bẻ cành, nhai hoa hay nghịch nhựa.

Cách trồng cây hoa sứ đại trong chậu và ngoài đất

Thời điểm đẹp nhất ở TP.HCM là cuối mùa khô sang đầu mùa mưa (khoảng tháng 3–5), khi cây vừa nhú lá non và rễ hoạt động trở lại.

1. Chọn chậu nặng, đáy rộng. Cây 1,5–2 m nên dùng chậu đường kính từ 50–60 cm trở lên, lỗ thoát nước lớn, lót lưới chặn đất. Sứ đại nặng phần ngọn nên chậu nhẹ dễ lật.

2. Trộn giá thể thật thoát nước. Gợi ý: 4 phần đất thịt hoặc đất sạch, 3 phần vật liệu thô như xỉ than, đá perlite, cát hạt to, 2 phần xơ dừa hoặc trấu hun, 1 phần phân trùn quế hay phân hữu cơ hoai.

3. Đặt cây nông. Mặt bầu ngang hoặc hơi cao hơn mặt đất trong chậu; không vùi sâu thân vì cổ rễ ngập ẩm rất dễ thối.

4. Tưới vừa ẩm rồi chờ. Tưới một lượt cho ẩm đều, sau đó chỉ tưới lại khi đất khô; rễ mới chưa hút được nhiều nước.

5. Chằng chống tạm. Ở sân thượng lộng gió, cắm cọc hoặc chằng dây 2–3 tháng đầu cho tới khi rễ bám chặt.

Trồng ngoài đất thì đào hố khoảng 60 × 60 × 60 cm, đắp nền cao hơn mặt sân nếu chỗ đó hay đọng nước, trộn phân hữu cơ hoai với đất lấp. Với sân vườn lớn, dịch vụ thiết kế thi công sân vườn giúp bố trí vị trí, khoảng cách và hệ thoát nước ngay từ đầu.

Giâm cành hoa sứ đại đúng cách

1. Chọn cành già vỏ xám, dài 30–45 cm, cắt vào cuối mùa khô hoặc đầu mùa mưa.

2. Hong khô vết cắt nơi râm, khô thoáng tới khi mặt cắt se lại: UF/IFAS ghi cành lớn cần hong ít nhất vài ngày, nhiều vườn để 1–2 tuần cho vết cắt khô hẳn; cành cắm khi vết cắt còn ướt nhựa rất dễ thối.

3. Cắm vào giá thể tơi như cát thô hoặc perlite trộn xơ dừa, sâu 8–10 cm, buộc cọc cho cành đứng vững.

4. Tưới rất ít, chỉ giữ ẩm nhẹ, đặt nơi sáng. Lá non thường nhú trước khi rễ hình thành, đừng thấy lá mà tưới thêm. Lay nhẹ thấy cành chắc tay là rễ đã bám.

Cây gieo từ hạt thường không giữ đúng màu hoa của cây mẹ; giống màu lạ thường được nhân bằng cách ghép lên gốc sứ khỏe.

Cách chăm sóc cây sứ đại qua mùa khô và mùa mưa

Từ tháng 12 đến tháng 4: cây nghỉ lá, tưới thưa

Mùa khô ở TP.HCM, sứ lá nhọn rụng lá dần, nhiều cây trổ hoa trên cành trơ. Đây là lúc dễ làm chết cây nhất, vì chủ nhà thấy cây trơ trụi lại tưới mỗi ngày. Cây không lá thoát hơi nước rất ít: chậu lớn chỉ cần tưới khi đất khô sâu 4–5 cm, thường cách nhau cả tuần trở lên; cây còn lá gặp nắng gắt thì tưới dày hơn. Không bón phân khi cây đang trơ lá.

Từ tháng 5 đến tháng 11: đề phòng úng và gỉ sắt

Vào mùa mưa, cây ra lá mạnh và gần như không cần tưới thêm. Việc chính là giữ chậu thoát nước nhanh, không kê chậu trên đĩa đọng nước, dọn lá bệnh rụng dưới gốc và tỉa bớt cành rối cho tán thông thoáng.

Bón phân và cắt tỉa cho cây nhiều hoa

• Bón: khi chồi lá non nhú (khoảng tháng 3–5), bón phân hữu cơ hoai kèm một lượng nhỏ NPK cân đối; khoảng một tháng trước mùa hoa chuyển sang phân giàu lân. Dư đạm làm lá to, cành vươn dài mà hoa ít.

• Cắt tỉa: tỉa vào cuối mùa khô, trước khi cây ra lá. Hoa đại mọc ở đầu cành, mỗi vết cắt thường bật ra 2–3 cành mới, nên tỉa đúng lúc giúp tán dày và về lâu dài có nhiều đầu hoa hơn; riêng cành vừa cắt thường cần một mùa mới ra hoa lại. Tránh cắt trong ngày mưa; đoạn cành bỏ đi dùng làm cành giâm.

• Cây lớn: cây trong khuôn viên biệt thự, resort có thể giao cho đội chăm sóc cây xanh định kỳ cắt tỉa và phòng bệnh theo mùa.

Vì sao cây hoa sứ đại không ra hoa? Lỗi hay gặp

• Cây lớn nhưng không hoa: thiếu nắng, cây gieo hạt còn non, dư đạm hoặc vừa tỉa trụi đầu cành. Chuyển chỗ nắng, giảm đạm, tăng lân và để cành tự phân nhánh.

• Trơ lá vào mùa khô: đặc tính rụng lá theo mùa của sứ lá nhọn. Giảm tưới và chờ mưa về.

• Đầu cành mềm nhũn, thâm đen, teo lại: thối do úng hoặc tưới khi cây đang nghỉ. Cắt tới phần mô trắng chắc, hong khô vết cắt, thay giá thể thoát nước.

• Rụng nụ hàng loạt: cây vừa đổi chỗ, hoặc chậu khô kiệt rồi bị tưới đẫm đột ngột. Giữ nhịp tưới đều, hạn chế di chuyển chậu khi đang có nụ.

• Cây nghiêng, lật chậu: chậu nhỏ, nhẹ so với tán. Thay chậu nặng đáy rộng và chằng chống.

Sâu bệnh thường gặp trên cây sứ đại

• Gỉ sắt: do nấm Coleosporium plumeriae, bệnh phổ biến nhất của sứ đại. Theo tài liệu của Đại học Hawaii (CTAHR, 2009), mặt dưới lá nổi các ổ bào tử dạng bột màu vàng cam, quẹt tay là dính; mặt trên lá có đốm vàng, về sau thành vết xám nâu góc cạnh, lá vàng và rụng sớm. Bào tử bay theo gió, bám lá ướt, và thời tiết nóng ẩm làm bệnh nặng hơn, nên ở TP.HCM gỉ sắt bùng mạnh trong mùa mưa. Trong thử nghiệm của CTAHR ở Hilo năm 2008, khoảng 100 giống sứ đều nhiễm bệnh. Cách xử lý: nhặt bỏ lá bệnh và lá rụng, tỉa thoáng tán, không tưới lên lá; khi bệnh nặng dùng thuốc trừ nấm có hoạt chất azoxystrobin hoặc myclobutanil theo nhãn, luân phiên hoạt chất.

• Thối rễ, thối thân: UF/IFAS ghi nhận bệnh thối rễ trên đất thoát nước kém. Cành hóa mềm, thâm từ gốc hoặc đầu cành, có mùi hôi. Cắt bỏ phần thối tới mô lành, hong khô vết cắt, giảm tưới và thay giá thể nhiều vật liệu thô.

• Rệp vảy, rệp sáp: bám ở cuống lá, đầu cành và mặt dưới lá, tiết dịch ngọt gây muội đen. Lau bằng bông tẩm cồn, xịt nước xà phòng loãng hoặc dầu khoáng nông nghiệp.

• Tuyến trùng: UF/IFAS cũng liệt kê tuyến trùng hại rễ. Cây còi, lá nhỏ và vàng dù chăm đúng thì nên kiểm tra rễ, thay giá thể mới, không dùng lại đất cũ.

Mua cây hoa sứ đại ở đâu, giá bao nhiêu?

Giá sứ đại chênh lệch rất nhiều: cành giâm mới ra rễ khác xa cây vài năm tuổi đã phân nhiều tầng cành. Ngoài chiều cao còn tính đường kính thân, số đầu cành, dáng thẳng hay dáng cổ thụ, màu hoa (giống ghép màu hiếm cao hơn), chậu đi kèm, và chi phí vận chuyển, trồng tại chỗ với cây lớn.

Để chọn đúng cây, bạn nhắn Zalo 0394 107 309 kèm ảnh vị trí định trồng; Sắc Xanh Garden sẽ gửi ảnh từng cây thật để bạn xem dáng cành, màu hoa trước khi chốt. Khách nội thành TP.HCM nhận cây cỡ vừa ngay trong ngày, kèm bảo hành cây trồng; tỉnh lân cận được báo cách gửi xe theo cỡ cây. Biệt thự, resort, quán cà phê cần trồng nhiều cây được khảo sát và báo giá miễn phí; sân thượng nhà phố có thể kết hợp thi công vườn sân thượng để tính luôn chậu, giá thể và thoát nước. Các loài cho hoa đẹp khác có trong danh mục cây hoa.