Sen Thơm (Nhất Mạt Hương)

Sen thơm (nhất mạt hương) là cây thân thảo mọng nước họ Hoa môi, lá dày phủ lớp lông mịn như nhung, chỉ cần chạm nhẹ là tỏa mùi thơm the mát như dầu gió – vì vậy tiếng Anh gọi là "Vicks plant". Tên khoa học hiện dùng là Coleus hadiensis, trước đây gọi là Plectranthus hadiensis var. tomentosus. Cây nhỏ xinh, dễ giâm, hợp bàn làm việc, bậu cửa sổ, ban công hay chậu treo; cần nhiều sáng, giá thể thoát nước và tưới vừa phải. Sắc Xanh Garden giao sen thơm trong ngày ở nội thành TP.HCM; nhắn Zalo 0394 107 309 để xem ảnh cây đang có.

• Tên gọi khác: nhất mạt hương; tiếng Anh: Vicks plant, succulent coleus, camphor plant.

• Tên khoa học: Coleus hadiensis; đồng danh Plectranthus hadiensis var. tomentosus, Plectranthus tomentosus; họ Hoa môi (Lamiaceae).

• Nguồn gốc: loài phân bố ở châu Phi và bán đảo Ả Rập; dạng lá phủ lông trồng làm sen thơm được mô tả từ mẫu thu ở Durban (Nam Phi).

• Kích thước: chậu để bàn thường 15–25 cm; thân có thể bò, rủ dài.

• Ánh sáng: nhiều sáng, ưa nắng sáng nhẹ.

• Độ khó: dễ chăm, dễ giâm cành.

Sen thơm là cây gì?

Dù tên có chữ "sen" và lá mọng nước, sen thơm không phải sen đá. Sen đá thuộc họ Thuốc bỏng (Crassulaceae), còn sen thơm thuộc họ Hoa môi (Lamiaceae) – cùng họ với húng, bạc hà, tía tô, húng chanh. Vì thế cây có mùi thơm, thân phân nhiều cành, mọc thành bụi và có thể bò rủ.

Tên loài hadiensis gắn với vùng núi gần làng Al-Hadiyah (Yemen), nơi nhà thực vật học Peter Forsskål thu mẫu đầu tiên. Năm 2019, nhóm nghiên cứu của Alan Paton (Vườn Kew) công bố trên tạp chí PhytoKeys việc chuyển nhiều loài Plectranthus sang chi Coleus, trong đó có loài này – nên bạn sẽ gặp cả tên cũ lẫn tên mới khi tra cứu.

Ở TP.HCM, sen thơm được trồng chậu khá phổ biến. Khoa Nông học, Đại học Nông Lâm TP.HCM từng nghiên cứu lượng phân đạm, kali cho sen thơm trồng chậu (đăng trên Tạp chí Nông nghiệp và Phát triển, 2022); các số liệu thực tế từ nghiên cứu này được dẫn trong bài.

Nhận biết sen thơm

• Thân: mọng nước, tròn, phân nhiều cành, mọc thành bụi; để lâu không bấm ngọn thân sẽ bò hoặc rủ xuống.

• Lá: dày, mọng, hình trứng gần tròn, mép có răng cưa tròn; phủ lông tơ mịn như nhung, xanh tươi. Trong nghiên cứu của ĐH Nông Lâm, lá cây ở thời điểm 60 ngày sau trồng dài khoảng 3,5 cm, rộng khoảng 2,4 cm.

• Mùi hương: chạm, vò nhẹ lá tỏa mùi the mát như long não, dầu gió.

• Hoa: thỉnh thoảng ra chùm hoa nhỏ màu tím nhạt ở ngọn, hoa dạng môi đặc trưng của họ Hoa môi.

Hình minh họa: chỉ cần chạm nhẹ vào lá sen thơm dày, phủ lông mịn là đã ngửi thấy mùi the mát.

Phân biệt sen thơm và húng chanh

Sen thơm hay bị nhầm với húng chanh (tần dày lá, Coleus amboinicus) vì cùng chi, cùng lá dày có lông:

• Húng chanh: lá to hơn, thuôn hơn, răng cưa rõ hơn; mùi hăng như kinh giới, thường dùng làm rau gia vị.

• Sen thơm: lá nhỏ, tròn hơn, phủ lông dày như nhung; mùi the mát như dầu gió; trồng làm cảnh.

Lưu ý quan trọng: không dùng sen thơm thay húng chanh để ăn hay làm thuốc. Theo ghi chú của vườn dược liệu Royal College of Physicians (London), ở châu Phi Coleus hadiensis từng được dùng để thuốc cá và trong thuốc dân gian – chưa có khuyến cáo dùng an toàn làm thực phẩm.

Đặt sen thơm ở đâu cho đẹp?

• Hợp: bậu cửa sổ, bàn làm việc sát cửa sổ, ban công, lan can có nắng sáng nhẹ.

• Chậu treo: thân rủ mềm mại, hợp treo hiên, ban công (xem thêm cây treo).

• Tránh: góc phòng tối – cây vống, lóng dài, lá thưa và dễ đổ; nắng trưa gắt kéo dài có thể làm lá héo, cháy.

• Trong phòng máy lạnh, nên đưa cây ra chỗ có nắng nhẹ định kỳ để cây giữ dáng gọn.

Giá thể và chậu cho sen thơm

Sen thơm cần giá thể tơi, thoát nước nhanh. Giá thể dùng trong nghiên cứu của ĐH Nông Lâm TP.HCM gồm 20% cát, 20% xơ dừa, 40% tro trấu và 20% phân bò, ủ 30 ngày (có bổ sung nấm Trichoderma), trồng trong chậu miệng 15 cm. Ở nhà, có thể trộn đất sạch với tro trấu hoặc đá perlite và xơ dừa cho tương tự.

Chọn chậu có lỗ thoát nước; chậu nông, rộng giúp cây xòe bụi đẹp. Khi cây kín chậu, thay chậu lớn hơn một cỡ (xem cách thay chậu cho cây cảnh).

Tưới nước theo mùa ở TP.HCM

• Tưới khi giá thể mặt đã khô; tưới vào gốc, cho nước chảy ra lỗ đáy rồi đổ nước đọng ở đĩa lót.

• Thân lá mọng nước nên cây chịu khô khá tốt; quên tưới vài ngày cây chỉ hơi mềm lá, tưới lại sẽ căng.

• Mùa khô (khoảng tháng 12 đến tháng 4): chậu ngoài nắng khô nhanh, kiểm tra thường hơn.

• Mùa mưa (khoảng tháng 5 đến tháng 11): che mưa cho chậu – mưa dầm làm thân giòn dễ gãy, gốc úng thối; hạn chế tưới đẫm lên tán lá vào chiều tối.

Bón phân: ít đạm, đủ kali

Nghiên cứu của ĐH Nông Lâm TP.HCM (2022) trên sen thơm trồng chậu 15 cm cho kết quả đáng tham khảo:

• Công thức tốt nhất là 0,5 g N và 1,0 g K₂O mỗi chậu, chia 4 lần bón trong khoảng 60 ngày sau trồng. Ở mức này, cây cao khoảng 16,7 cm, tán rộng khoảng 20,4 cm, khoảng 10 cành cấp 1 và hơn 200 lá; 94,67% số chậu đạt loại thương phẩm.

• Bón nhiều đạm hơn không làm cây đẹp hơn: ở 60 ngày, cây bón 0,5 g N cao 16,38 cm, còn cây bón 2,0 g N chỉ cao 13,69 cm. Bài báo cũng lưu ý thiếu hay thừa đạm đều có thể khiến cây dễ nhiễm bệnh.

• Thiếu kali biểu hiện trước ở lá dưới rồi lan dần lên trên.

Áp dụng ở nhà: bón ít và thưa, ưu tiên phân có kali, pha loãng hơn hướng dẫn; không bón khi cây vừa giâm, vừa thay chậu.

Bấm ngọn để sen thơm xòe bụi

Sen thơm đẹp nhất khi tán tròn, nhiều cành. Khi cành dài khoảng 8–10 cm, bấm bỏ phần ngọn trên một cặp lá để cây đẻ nhánh mới. Phần ngọn bấm ra có thể dùng làm cành giâm, vừa có thêm cây vừa giữ chậu gọn.

Nhân giống sen thơm bằng giâm cành

1. Cắt đoạn ngọn khỏe dài khoảng 5–8 cm, tỉa bớt lá phần gốc cành.

2. Để vết cắt se lại một lúc, rồi cắm vào giá thể tơi, hơi ẩm.

3. Đặt chỗ sáng râm, tránh nắng gắt; giữ giá thể hơi ẩm, không sũng.

4. Khi cành ra rễ và nhú lá mới thì chuyển ra chỗ sáng hơn. Trong nghiên cứu của ĐH Nông Lâm, cành giâm được nuôi rễ 30 ngày, có 4–5 cặp lá thật trước khi trồng chậu.

Lỗi thường gặp khi chăm sen thơm

• Thân mềm nhũn, gốc thâm, cây gục: úng nước – ngưng tưới, cắt bỏ phần thối, giâm lại ngọn khỏe (xem cây bị úng rễ, thối rễ).

• Cây vống, lóng dài, lá nhỏ thưa: thiếu sáng – chuyển ra chỗ sáng hơn, bấm ngọn cho cây ra nhánh mới.

• Lá dưới vàng dần lan lên trên: có thể thiếu kali hoặc lá già tự rụng; bổ sung phân có kali pha loãng.

• Lá héo, cháy mép: nắng trưa gắt kéo dài hoặc khô hạn lâu.

• Rệp sáp ở nách lá, ngọn non: xem cách trị rệp sáp, nhện đỏ.

Sen thơm có độc không?

Sen thơm chưa có trong danh sách cây độc và không độc của ASPCA (Hiệp hội Phòng chống Ngược đãi Động vật Hoa Kỳ). Một số tài liệu làm vườn như World of Succulents xem loài này không độc, nhưng nhựa cây có thể gây kích ứng da nhẹ. Trong khi đó, loài họ hàng húng chanh được ASPCA xếp vào nhóm độc với chó mèo do tinh dầu. Vì vậy, cẩn thận vẫn hơn: đặt sen thơm xa tầm gặm của thú cưng, rửa tay sau khi vò lá (xem cây cảnh an toàn cho chó mèo).

Ý nghĩa và gợi ý làm quà

"Nhất mạt hương" có thể hiểu là "một làn hương thoảng" – đúng với cái thú chạm tay vào lá là ngửi thấy mùi the mát. Ở Việt Nam, sen thơm hay được chọn làm món quà nhỏ cho bạn bè, đồng nghiệp, thầy cô, quà tân gia hay quà khai trương số lượng nhiều, vì nhỏ xinh, thơm dịu và dễ sống. Đó là cách hiểu văn hóa, không phải bùa may mắn – điều làm cây đẹp vẫn là đủ nắng và tưới đúng.

Mua sen thơm ở TP.HCM tại Sắc Xanh Garden

Khi chọn cây, nên xem: tán tròn, nhiều cành; lá dày, xanh, phủ lông đều; thân chắc, gốc không thâm, không mềm; giá thể khô ráo, không sũng nước.

Tại Sắc Xanh Garden:

• Nhắn Zalo 0394 107 309 để nhận ảnh chụp thật, chọn chậu, kể cả đơn số lượng làm quà tặng.

• Giao trong ngày ở nội thành TP.HCM; gửi tỉnh có đóng gói chống sốc.

• Bảo hành cây trồng và hướng dẫn chăm đến khi cây quen chỗ mới.

Giá sen thơm tùy cỡ chậu và số lượng – nhắn Zalo hoặc gọi 0394 107 309 để được báo giá. Các cây mọng nước khác: sen đá, sen đá chuỗi ngọc. Xem thêm cây để bàn và cây ban công.

Nguồn tham khảo: Phạm Thị Thùy Dương và cộng sự (2022), nghiên cứu ảnh hưởng của liều lượng đạm và kali đến sinh trưởng, chất lượng sen thơm trồng chậu tại TP.HCM, Tạp chí Nông nghiệp và Phát triển 21(4), ĐH Nông Lâm TP.HCM; Paton và cộng sự (2019), PhytoKeys 129; World Flora Online; vườn dược liệu Royal College of Physicians (London); ASPCA; World of Succulents.