Cây Lan Đô La

Cây lan đô la là tên chợ của Dischidia nummularia – dây leo phụ sinh có lá tròn, dày, mọc đối như những đồng xu xâu thành chuỗi, còn được gọi là cây đô la, dây đồng tiền, mộc tiền nhỏ hay song ly; tiếng Anh là string of nickels. Dù tên có chữ "lan", đây không phải hoa lan mà là họ hàng gần của cây cẩm cù (Hoya). Lan đô la ưa sáng nhiều, thích giá thể thoáng và để hơi khô giữa hai lần tưới, rất hợp chậu treo ở ban công có mái che, cửa sổ sáng hay hiên nhà ở TP.HCM.

Lỗi hay gặp nhất là trồng bằng đất thịt và tưới theo lịch, khiến gốc dây úng thối. Sắc Xanh Garden tư vấn chọn chậu treo, giá thể theo vị trí đặt, giao trong ngày nội thành TP.HCM; nhắn Zalo 0394 107 309 để xem ảnh cây đang có.

Cây lan đô la là cây gì?

Lan đô la (Dischidia nummularia) thuộc chi Dischidia, họ Trúc đào (Apocynaceae); trước đây chi này được xếp trong họ Thiên lý (Asclepiadaceae), cùng họ với hoa thiên lý. Theo NParks (Singapore), loài này phân bố tự nhiên từ Ấn Độ, Myanmar, Đông Nam Á lục địa đến Malaysia, Indonesia, Philippines, New Guinea và Úc. Ở Việt Nam, sách Cây thuốc và động vật làm thuốc ở Việt Nam (Đỗ Huy Bích và cộng sự) ghi nhận cây mọc bám trên thân cây gỗ trong rừng thưa, rừng thứ sinh, từ khu vực Quảng Nam, Quảng Ngãi cũ vào Tây Nguyên và Nam Bộ; cây ưa sáng và chịu hạn tốt.

Chữ nummularia trong tiếng Latin nghĩa là "giống đồng xu" (NParks) – cùng ý với tên gọi "đô la", "đồng tiền" trong tiếng Việt. Chi Dischidia có khoảng 80 loài; riêng Việt Nam đã ghi nhận ít nhất 9 loài (Tạp chí Sinh học, 2004).

Lan đô la có phải hoa lan không?

Không. Tên "lan" (và tên tiếng Anh button orchid) chỉ là cách gọi theo kiểu sống bám trên cây giống phong lan. Về thực vật học, Dischidia thuộc họ Trúc đào và là chi chị em với chi Hoya – tức cây cẩm cù; còn hoa lan thật như lan hồ điệp thuộc họ Lan (Orchidaceae). Vì vậy cách chăm lan đô la gần với cẩm cù hơn là với hoa lan.

Nhận biết lan đô la

• Lá: tròn, dày, mọng nước, mọc đối từng cặp, đường kính khoảng 7–10 mm; lá non đôi khi có lớp phấn trắng mờ (NParks).

• Thân: dây mảnh, mọc rễ khí ở đốt để bám vào vỏ cây; ngoài tự nhiên thường phủ thành mảng dày trên thân cây chủ. Thân có nhựa mủ trắng.

• Hoa: trắng đến trắng ngà, rất nhỏ, mọc thành cụm 1–5 hoa ở nách lá (NParks); trồng chậu, nhiều người không để ý cây đã ra hoa.

• Quả và hạt: quả dạng đại dài 2–4 cm, khi chín nứt một bên; hạt có chùm lông, phát tán theo gió và cần rơi vào kẽ nứt, hốc cây mới nảy mầm.

Hình minh họa dây lan đô la với lá tròn dày mọc đối, rễ khí nhỏ ở đốt và hoa trắng li ti ở nách lá.

Ngoài lan đô la, trên thị trường còn vài loài Dischidia khác:

• Dischidia ruscifolia (million hearts): lá nhỏ hình tim nhọn đầu, mọc dày; hoa trắng nhỏ.

• Dischidia ovata (watermelon dischidia): lá bầu dục có sọc trắng như vỏ dưa hấu.

• Dischidia major, Dischidia vidalii: có những lá phồng thành túi rỗng làm "nhà" cho kiến.

Tên chợ của các loài này chưa thống nhất; khi mua nên xem ảnh cây thật hoặc hỏi tên khoa học. Loại lá bầu dục thuôn như hạt dưa (thường là Dischidia oiantha) được bán với tên lan hạt dưa.

Chuyện lạ: Dischidia "cho kiến thuê nhà"

Một số loài Dischidia sống cộng sinh với kiến. Ở Dischidia major, nhiều lá phồng thành túi rỗng; kiến làm tổ bên trong, còn cây mọc rễ vào túi để hút dinh dưỡng từ chất thải của kiến. Nghiên cứu đăng trên tạp chí Nature năm 1995 (Treseder và cộng sự, tại vườn quốc gia Bako, Malaysia) tính được khoảng 39% carbon trong những lá có kiến ở đến từ khí CO₂ do kiến thở ra, và khoảng 29% nitơ của cây đến từ chất thải kiến tích trong túi lá.

Lan đô la không có lá túi, nhưng NParks ghi nhận chất béo trong hạt của nó là nguồn thức ăn cho kiến. Thấy vài con kiến quanh chậu ngoài ban công là chuyện bình thường; tuy nhiên nếu kiến bò thành đường kèm đốm trắng như bông hoặc chất dính trên lá, hãy kiểm tra rệp sáp, rệp vảy.

Trồng lan đô la ở đâu đẹp?

• Chậu treo ở ban công có mái che, hiên nhà, cửa sổ hướng đông: dây rủ tự nhiên, nhận nắng sáng nhẹ mà không bị nắng chiều gắt.

• Ghép lên lũa, vỏ cây, khung dớn: đúng kiểu sống phụ sinh như ngoài tự nhiên, rất hợp góc trang trí kiểu rừng nhiệt đới.

• Bám thân cây trong sân vườn: NParks cho biết loài này chịu được nóng, nắng và gió, có thể cho bám trên cây ven đường; sân nhà có cây gỗ lớn thì có thể buộc vài nhánh lên thân cây cho tự bám.

• Kệ cao, bàn làm việc gần cửa kính: chậu nhỏ để dây rủ xuống, miễn là đủ sáng.

Hình minh họa lan đô la sống bám trên thân cây gỗ, lá tròn phủ kín vỏ cây và rủ thành từng dây.

Nên tránh góc phòng tối, chỗ sát luồng gió máy lạnh và việc để chậu treo nhỏ phơi nắng chiều gắt trên ban công bê tông, vì giá thể sẽ khô kiệt rất nhanh. Ban công ít nắng có thể tham khảo thêm ban công ít nắng trồng cây gì.

Cách chăm lan đô la ở TP.HCM

• Ánh sáng: ngoài tự nhiên cây chịu được từ bóng bán phần đến nắng toàn phần (NParks). Trồng chậu treo, vị trí lý tưởng là sáng nhiều, có nắng sáng hoặc nắng xiên nhẹ. Thiếu sáng, dây vươn dài, lá thưa và nhỏ, giá thể lâu khô nên dễ úng.

• Tưới nước: NParks xếp loài này vào nhóm cần ít nước. Tưới đẫm khi giá thể đã gần khô rồi để ráo hẳn; lá bắt đầu nhăn, teo là dấu hiệu khát. Mùa khô, chậu treo ngoài trời khô rất nhanh; mùa mưa và trong phòng máy lạnh thì giãn tưới.

• Giá thể: thoáng như trồng lan hay cẩm cù – vỏ thông, xơ dừa cắt miếng, rêu sphagnum, có thể thêm đá perlite. Không trồng bằng đất thịt hay đất nén chặt, vì rễ cây phụ sinh cần không khí.

• Chậu: chậu treo có lỗ thoát nước, giỏ xơ dừa hoặc chậu nhỏ; không cần chậu to.

• Bón phân: cây ăn ít; pha phân hòa tan hoặc phân bón lá loãng khoảng một nửa liều khuyến cáo, bón thưa trong mùa cây ra dây mới. Bón đậm dễ cháy rễ.

• Độ ẩm: khí hậu Sài Gòn phù hợp; trong phòng máy lạnh không khí khô hơn, nên đặt chậu xa luồng gió và đừng để giá thể khô kiệt quá lâu.

Lỗi thường gặp và cách khắc phục

• Lá nhăn, teo, rụng: thường do khô quá lâu, tưới đẫm là lá căng lại. Nhưng nếu giá thể vẫn ướt mà lá vẫn teo, rễ có thể đã hỏng do úng – kiểm tra rễ, cắt phần thối, trồng lại bằng giá thể khô thoáng. Xem thêm cách cứu cây bị úng rễ, thối rễ.

• Gốc dây thâm đen, mềm nhũn: úng nước kéo dài, giá thể bí; cắt bỏ phần thối và giâm lại những đoạn dây còn khỏe.

• Dây thưa, lá nhỏ, nhạt màu: thiếu sáng – chuyển chậu ra chỗ sáng hơn.

• Đốm trắng như bông, chất dính trên lá: rệp sáp hoặc rệp vảy (NParks ghi nhận sâu hại chính là nhóm côn trùng chích hút); lau bằng bông thấm cồn hoặc xem cách trị rệp sáp, nhện đỏ trên cây cảnh.

Nhân giống lan đô la

Theo NParks, loài này nhân giống được bằng hạt hoặc giâm cành; ở nhà, giâm cành là cách nhanh và chắc nhất:

1. Cắt một đoạn dây khỏe có vài đốt.

2. Đặt nằm đoạn dây lên mặt giá thể ẩm hoặc rêu sphagnum, ghim nhẹ cho các đốt chạm giá thể.

3. Để nơi sáng gián tiếp, giữ ẩm nhẹ, không để sũng nước.

4. Khi đốt ra rễ và nhú lá mới thì chăm như cây trưởng thành.

Mẹo: đặt nhiều đoạn dây vào cùng một chậu treo để chậu nhanh dày.

Lan đô la có độc không?

Dữ liệu về độc tính của lan đô la với người và thú cưng còn rất ít, các nguồn trồng cây đưa ra kết luận khác nhau. Cây có nhựa mủ trắng như nhiều cây họ Trúc đào, nên an toàn nhất là treo cao ngoài tầm với của trẻ nhỏ, chó mèo và rửa tay sau khi cắt tỉa. Lá cây có được dùng trong y học dân gian ở một số nơi (NParks; Đỗ Huy Bích), nhưng không nên tự ý dùng khi chưa hỏi bác sĩ. Nhà có thú cưng hay nghịch cây có thể tham khảo danh sách cây cảnh an toàn cho chó mèo.

Ý nghĩa phong thủy của cây lan đô la

Tên "đô la", "đồng tiền" xuất phát từ hình lá tròn như đồng xu, nên lan đô la thường được xem là cây tượng trưng cho tài lộc, tiền vào đều đặn, hay được treo ở cửa hàng, quầy thu ngân (nơi đủ sáng) hoặc làm quà khai trương, tân gia. Đây là ý nghĩa văn hóa, không có cơ sở khoa học; điều quyết định chậu cây đẹp hay không vẫn là đủ sáng và tưới đúng.

Gợi ý thêm: khai trương tặng cây gì, tân gia tặng cây gì, hoặc các cây "tài lộc" để bàn như cây kim tiền, cây ngọc bích.

Mua cây lan đô la tại Sắc Xanh Garden

• Chọn theo vị trí: chậu treo cho ban công có mái che, hiên nhà, cửa sổ; chậu nhỏ cho kệ cao, bàn làm việc gần cửa kính.

• Tư vấn giá thể, chậu treo: gửi ảnh vị trí định treo để được gợi ý; có sẵn chậu và vật tư đi kèm.

• Làm quà: khai trương, tân gia, tặng đồng nghiệp – tư vấn chọn cỡ chậu theo dịp.

• Giao nhanh: trong ngày nội thành TP.HCM, đóng gói chống sốc khi gửi tỉnh; bảo hành cây trồng, đồng hành đến khi cây bén rễ.

Xem thêm các cây treo dễ chăm khác như cây không khí hay dương xỉ Boston.

Nhắn Zalo 0394 107 309 để xem ảnh cây lan đô la đang có và nhận tư vấn.